Outisme (ASD)

Wat is outisme?

ASD staan vir Outismespektrumversteuring. Weer ’n amptelike naam wat klink na iets wat stukkend is. Ons sien dit as ’n brein met ’n ander bedrading, ’n ander manier om die wêreld waar te neem, te verwerk en daarop te reageer.

Die huis sonder dimmers

By NeuroVerstaan verduidelik ons die brein graag met ’n huis se elektrisiteit. Die drade dra die inligting, en die skakelaars besluit wat aan- en afgaan. ’n Tipiese huis het ook dimmers, wat ligte en klanke sagter of harder kan draai sonder dat jy daaraan dink.

In ’n outistiese huis is die bedrading dikwels presies en sterk, maar daar is min dimmers. Die lig is helder of af. Die radio is hard of stil. Waar ’n ander huis die agtergrondgeluid outomaties sagter draai, hoor die outistiese huis alles op volle sterkte: die yskas, die fluoresserende lig, die gesprek twee tafels verder.

Elke skakelaar in hierdie huis het ook ’n baie spesifieke plek en doel. Dit maak die huis betroubaar en presies. Maar as iemand sonder waarskuwing ’n skakelaar skuif, moet die hele huis eers herbedraad word. Daarom kos ’n onverwagte verandering so baie.

’n Ander netwerk

Die ander huise in die straat praat met mekaar oor ’n soort draadlose netwerk: die onuitgesproke sosiale reëls, die toon van stem, die lyftaal. Die outistiese huis tel daardie sein nie outomaties op nie, en moet elke boodskap met die hand ontsyfer. Dit is nie ’n swak sein nie. Dit is ’n ander netwerk. Outistiese mense verstaan mekaar dikwels uitstekend. Die misverstande gebeur tussen die twee netwerke, en albei kante moet moeite doen.

Nie koud nie, nie onbeskof nie

Outisme is nie ’n gebrek aan gevoel, empatie of maniere nie. Baie outistiese mense voel juis baie diep. Hulle wys dit net anders, of hulle kry nie altyd die woorde daarvoor nie.

’n Spektrum is ’n kleurwiel, nie ’n liniaal nie

“Spektrum” beteken nie van “effens” tot “erg” nie. Dit is eerder ’n kleurwiel: elke outistiese mens het sy eie mengsel van sterk en sagte kleure. Iemand kan uitstekend praat en tog uitgeput raak deur ’n winkelsentrum, of glad nie praat nie en tog briljant met patrone werk. (Wat vroeër Asperger genoem is, val deesdae ook onder outisme.)

Meisies en vroue

Meisies en vroue word dikwels gemis. Hulle leer vroeg om mense dop te hou en na te boots, en hulle maskeer baie effektief. Hul spesiale belangstellings lyk boonop “normaal”: diere, boeke, grimering, menslike gedrag, sielkunde. Die diepte en intensiteit is presies dieselfde, maar dit lees as ’n gewone meisie. Baie hoor eers as volwassenes, dikwels ná ’n uitbranding, dat hul brein outisties is.

Hoe ’n outistiese brein werk

Daar is ’n paar verduidelikings wat baie outistiese mense herken:

• Van die besonderhede na die geheel. Waar ’n tipiese brein eers die groot prentjie sien en die besonderhede invul, begin die outistiese brein dikwels by die besonderhede en bou die prentjie stuk vir stuk op. Dit is hoekom outistiese mense die skeefgehangde prent, die tikfout of die patroon raaksien wat ander mis. Maar dit kos ook meer energie om ’n nuwe situasie te verwerk.
• Diep eerder as breed. Die outistiese brein se aandag gaan dikwels diep in ’n paar kanale tegelyk, eerder as vlak oor baie. Dit is die bron van indrukwekkende kennis en fokus, maar dit maak dit moeilik om vinnig van die een ding na die ander oor te skakel.
• Voorspelbaarheid as veiligheid. Die brein werk hard om te voorspel wat volgende gaan gebeur. As dinge voorspelbaar is, het dit kapasiteit vir die res. As alles onseker is, gaan al die krag na oorlewing.

Dis hoekom roetine nie die probleem is nie, maar die oplossing. Die roetine doen die werk wat die brein andersins elke oomblik self sou moes doen.

Algemene kenmerke

Niemand het almal nie, en elke outistiese mens se mengsel is anders. Dit gaan oor hoe dikwels, hoe sterk, en hoeveel dit jou lewe raak.

Mense en kommunikasie

• Sosiale reëls kom nie vanself nie. Jy het dit geleer, soms deur mense soos ’n vak te bestudeer.
• Jy verstaan woorde letterlik. “Ek kom nou-nou” is vir jou ’n tydsaanduiding, nie ’n vae belofte nie.
• Oogkontak is ongemaklik of uitputtend, of jy doen dit doelbewus omdat jy weet jy moet.
• Gesprekke speel ure of dae later weer in jou kop af: wat het ek gesê, en wat het hulle bedoel?
• Kleinpraatjies voel sinloos, maar ’n diep gesprek oor iets wat saak maak, kan ure aanhou.
• Jy kan baie sosiaal wees en dit regtig geniet, en steeds ná die tyd heeltemal pap wees.

Sintuie

• Geluide, ligte, reuke of teksture wat ander nie eens agterkom nie, is vir jou baie opvallend, of kan jou heeltemal uitput.
• Die lae gons van elektrisiteit, ’n fluoresserende lig of ’n transformator. Dit is regtig daar, en jy hoor dit.
• Die winkelsentrum-effek: ligte, flikkering, musiek, mense en deurmekaar winkels gelyk. Nie een ding nie, maar alles saam.
• Sekere klere, etikette of kos-teksture is ondraaglik.
• Party sintuie is juis te sag: jy soek harde druk, swaar komberse, sterk geure of beweging.

Roetine en voorspelbaarheid

• Sekere dinge moet op ’n presiese manier, tyd of plek gebeur.
• ’n Onverwagte verandering gooi jou hele dag deurmekaar, selfs ’n klein een.
• Jy het die naweek al in jou kop deurgewerk voordat dit begin het. As die plan verander, val al daardie voorbereiding weg.
• Oorgange is moeilik: van huis na skool, van werk na rus, van een taak na die volgende.

Belangstellings

• Spesiale belangstellings met ’n diepte wat ander verbaas. Jy weet nie net baie nie, jy leef daarin.
• Elke nuwe stukkie inligting word getoets teen wat jy reeds weet: “Hoe pas dit in? Wat wys dit vir my?”
• Jy kan ure daaroor praat, en sukkel om te sien wanneer die ander persoon nie meer luister nie.

Minder bekende kenmerke

Hierdie kenmerke word selde genoem, en party staan glad nie in die amptelike lys nie. Maar vra enige outistiese mens daaroor, en hulle knik.

• Maskering. Jy bou ’n weergawe van jouself wat sosiaal aanvaarbaar is, en dra dit die hele dag. Van buite lyk alles goed. Van binne is dit uitputtend, en soms weet jy self nie meer waar die masker ophou en jy begin nie.
• Vertraagde ineenstorting. Jy hou die hele dag kop, en val by die huis uitmekaar. Soms eers die volgende dag.
• Smelt en sluit. ’n Meltdown (oorkook: trane, woede, iets wat ontplof) of ’n shutdown (afsluit: stil, onbereikbaar, kan nie praat nie). Albei is ’n oorlaaide senuweestelsel, nie ’n tantrum of manipulasie nie.
• Alexithymia. Jy voel ’n groot emosie, maar kan dit nie benoem nie. Die lyf weet (spanning, swaarheid, rusteloosheid), maar die woorde ontbreek. Daarom lyk ’n reaksie soms of dit uit die niet kom.
• Lyfseine wat stil is. Honger, dors, moegheid of ’n vol blaas word laat of glad nie opgemerk nie.
• ’n Sterk sin vir regverdigheid. As reëls net vir party mense geld, of ’n belofte gebreek word, is dit werklik pynlik. Dit is nie drama nie, dit is hoe jou brein bedraad is.
• Ouditiewe vertraging. Daar is ’n oomblik tussen hoor en verstaan. Of jy begin antwoord voordat die vraag klaar is, wat as onderbreking misgelees word.
• Stimming. Beweging of klank wat help om te reguleer: die voettik, die wieg, die neurie. Die voettik in die klas is ’n dans wat saamgepers is tot die kleinste beweging wat nog aanvaar word.
• Lyfbewustheid anders. Jy drapeer jou oor stoele, sit op die vloer, of stamp jou teen deurkosyne. Dit is regulasie, nie disrespek nie.
• Toenemende rigiditeit as waarskuwing. As jy skielik op meer dinge presies wil hê, is dit dikwels die eerste teken van uitbranding.
• Outistiese uitbranding. Ná maande of jare se maskering en oorlading raak alles moeiliker: vaardighede wat altyd gewerk het, verdwyn tydelik. Dit is nie luiheid nie, en dit is nie dieselfde as depressie nie, al kan dit soos depressie lyk.

Wat outisme goed doen

Dieselfde bedrading wat die wêreld so hard maak, gee ook dinge wat ander mense nie het nie. Baie outistiese mense herken hulself hierin:

• Oog vir detail. Jy sien die fout, die patroon, die ding wat nie klop nie.
• Patroonherkenning. Jy het mense so lank bestudeer dat jy onegtheid en verborge agendas dikwels raaksien voor enigiemand anders.
• Diepte van kennis. As jy iets ken, ken jy dit regtig.
• Eerlikheid en reguitheid. Wat jy sê, bedoel jy. Mense weet waar hulle met jou staan.
• Lojaliteit. Jou vriendskappe is min, maar diep en vir altyd.
• Regverdigheid. Jy staan op vir wat reg is, ook as dit ongemaklik is.
• Fokus en volharding. Jy hou aan lank nadat ander opgegee het.
• ’n Ander perspektief. Jy dink nie buite die boks nie, want jy was nooit regtig in die boks nie.
• Vreugde op volle volume. Die oomblik waar alles so perfek saamval dat jy dit vir altyd wil vashou. Die stapel klippe en stokkies is nie rommel nie. Dit is ’n fisiese argief van volmaakte oomblikke.

Hoe dit die regte lewe raak

By die huis en in verhoudings

Ná skool of werk is daar ’n tyd van herstel nodig: die kamer, die kopfone, die skerm, of die tuin natgooi elke middag soos klokwerk. Dit is nie onvriendelikheid of kwekkies nie. Dit is ’n senuweestelsel wat vaste grond soek ná ’n dag se sosiale prestasie. Geliefdes voel soms buitegesluit, en die outistiese mens voel misverstaan as die rus as ’n verwerping gesien word.

By die skool

Die kind wat in die klas stil en “soet” is, kan by die huis uitmekaar val. Die fluoresserende ligte, die groepwerk, die lawaai in die gang en die onverwagte toespraak by die saal tel alles op. Die voettik en die hande wat aan iets moet vroetel, is nie ongehoorsaamheid nie. Dit is die enigste uitlaat wat oorbly.

By die werk

Oopplan-kantore, onaangekondigde vergaderings en vae opdragte (“doen net wat jy dink is reg”) kos veel meer as wat ander besef. Maar gee ’n outistiese mens ’n duidelike doel, ’n stil plek en die vryheid om dit op hul manier te doen, en die werk is dikwels van uitsonderlike gehalte.

Emosioneel en innerlik

Baie outistiese mense beskryf die gevoel so: “Ek weet nie hoe om mens te wees nie.” Jare se maskering, misverstande en “jy is te veel” of “jy is te sensitief” laat diep spore. Dit is een van die redes waarom angs, depressie en uitbranding so dikwels saam met outisme voorkom, veral by wie eers laat gediagnoseer word.

Verwante profiele

Outisme kom selde alleen. Jou ervaring pas dus selde netjies in net een boks.

• AuDHD: outisme en ADHD saam. Die een soek roetine, die ander nuutheid, en hulle masker mekaar dikwels.
• ADHD: baie van die sintuie, die fokus en die emosies oorvleuel.
• Disleksie: dit kan saam voorkom, en dan kos lees en skryf nog meer krag.
• Angs en depressie: dikwels die prys van jare se maskering. → Doen die depressie-sifting