Angs

Wat is angs?

Almal voel soms angstig. Dit is die brein se alarmstelsel, en dit help jou om op te let. Angs word ’n probleem wanneer die alarm te gereeld, te hard of te lank afgaan, en jy jou lewe begin inrig om dit stil te hou.

Angs is nie self neurodiversiteit nie. Dit is eerder ’n baie algemene reisgenoot van ND-breine. Daarom het dit ’n plek hier.

Die rookalarm wat by roosterbrood afgaan

By NeuroVerstaan verduidelik ons die brein graag met ’n huis se elektrisiteit. Die drade dra die inligting, en die skakelaars besluit wat aan- en afgaan. Elke huis het ook ’n rookalarm.

In ’n angstige huis is die rookalarm baie sensitief. Hy gaan af by ’n brand, maar ook by roosterbrood, by stoom uit die stort, en soms net omdat dit Maandag is. Elke keer reageer die hele huis asof dit brand: die hart klop, die asem jaag, die maag draai.

In ’n ND-huis is daar goeie redes hiervoor. Die drade dra meer seine (geluid, lig, aanraking), die wêreld is dikwels onvoorspelbaar, en die huis het al baie keer “brand gehad”: misverstande, kritiek, dinge wat skeefgeloop het sonder dat jy verstaan hoekom. Die alarm is nie mal nie. Hy het geleer.

Soms lyk angs soos iets anders

Angs kan konsentrasie en slaap so raak dat dit soos ADHD lyk, of iemand so stil maak dat dit soos outisme lyk. Dikwels is albei daar. ’n Goeie assessering kyk na albei.

Hoe angs in ’n ND-brein werk

Angs loop gewoonlik in ’n kring:

1. Die trigger: ’n afspraak, ’n onbekende plek, ’n e-pos met “Kan ons gou praat?”
2. Die lyf: die alarm gaan af.
3. Die gedagtes: “Wat as…?”
4. Vermyding: jy kanselleer, stel uit, of bly by die huis.
5. Verligting, vir nou. Maar die brein leer “dit was gevaarlik”, en volgende keer gaan die alarm nog vinniger af.

In ’n ND-brein maak onsekerheid (die onbekende voel self soos gevaar), tydblindheid, sintuie en maskering die kring nog groter.

Algemene kenmerke

Niemand het almal nie. Dit gaan oor hoe dikwels, hoe sterk, en hoeveel dit jou lewe raak.

• In die lyf: hartkloppings, vlak asem, maagpyn, ’n knop in die keel, gespanne skouers, sukkel om te slaap.
• In die kop: “wat as” wat nie stop nie, altyd die ergste uitkoms eerste sien, sukkel om te konsentreer.
• In gedrag: vermy, vra oor en oor vir gerusstelling, kontroleer dinge baie keer.
• By kinders: maagpyn op skooldae (wat oor naweke verdwyn), vasklou, woedebuie of trane voor ’n verandering.

Minder bekende kenmerke

• Angs wat soos kwaad lyk. Soms kom die alarm nie as trane nie, maar as iemand wat kort van draad of humeurig is, of ’n deur wat klap.
• Vries in plaas van paniek. Jy raak stil en leeg. Van buite lyk dit soos onverskilligheid.
• Perfeksionisme en uitstel. As dit nie perfek kan wees nie, voel dit veiliger om nie te begin nie.
• Te vroeg wees. Altyd ’n uur vroeg, want laat wees is ondenkbaar.
• Herspeel. Gesprekke speel dae later nog in jou kop.
• Kalm van buite. Jy presteer en lyk in beheer. Die angs is die enjin agter die prestasie, en dit is uitputtend.

Die alarm se goeie kant

Angs is nie ’n superkrag nie, en jy hoef dit nie net te verduur nie. Maar die brein agter die alarm het dikwels sterk punte:

• Jy is voorbereid. Plan B, C en D is al gereed.
• Jy sien raak wat ander mis, by mense en in situasies.
• Jy gee om. Angs gaan dikwels oor wat vir jou saak maak.
• Jy is sag met ander wie se alarm ook afgaan.

Hoe dit die regte lewe raak

By die huis

Die gesin beplan ’n uitstappie, en jy is al uitgeput voordat julle ry. “Ontspan net” laat jou net meer alleen voel.

By die skool

Die kind wat die werk ken, maar in die toets blank slaan en alles vergeet. Die kind wat nie hand opsteek nie omdat almal sal kyk. Dikwels lyk dit net soos “skaam” of “stout”.

By die werk

’n Vae e-pos of ’n onverwagte vergadering kan die hele dag oorneem. Jy werk harder as almal sodat niemand kritiek kan hê nie, tot die uitbranding kom.

Verwante profiele

• ADHD: tydblindheid en jare se “byna, maar nie heeltemal nie” hou die alarm aan.
• Outisme: onvoorspelbaarheid, sintuie en maskering maak angs baie algemeen.
• AuDHD: die alarm kry van albei kante seine.
• Disleksie, dispraksie en diskalkulie: hardop lees, sport of ’n wiskundetoets kan die alarm elke dag laat afgaan.
• Depressie: as die alarm lank genoeg afgaan, raak die huis moeg. → Doen die depressie-sifting