Dispraksie

Wat is dispraksie?

Dispraksie is ’n verskil in hoe die brein bewegings beplan en koördineer. Die amptelike naam is DCD, of ontwikkelingskoördinasieversteuring in Afrikaans. Dit raak die groot bewegings (hardloop, vang, fietsry) en die fyn bewegings (skryf, knope, skoenveters), en dikwels ook die beplanning en organisasie van alledaagse take. Die spiere is sterk genoeg en die oë werk goed. Die uitdaging lê in die boodskap tussen die brein en die lyf.

Die huis wat nie sy planne stoor nie

By NeuroVerstaan verduidelik ons die brein graag met ’n huis se elektrisiteit. Die drade dra die inligting, en die skakelaars besluit wat aan- en afgaan.

In ’n tipiese huis word die bedradingsplan vir ’n gereelde taak ná ’n paar keer gestoor. Skoenveters vasmaak, ’n bal vang of ’n trap afloop gebeur dan vanself, sonder dat jy daaraan dink. Die huis het ’n kortpad gebou.

In ’n dispraksie-huis word daardie planne nie so maklik gestoor nie. Elke keer moet die huis die bedradingsplan weer uithaal, bestudeer en stap vir stap volg. Dit werk wel, maar dit is stadiger, dit kos baie meer krag, en as iets onverwags gebeur (die bal kom skuins, die trap is effens hoër), moet die hele plan oor. Daarom lyk dit van buite na onhandigheid, terwyl dit van binne harde werk is.

Nie onhandig nie, nie slordig nie

Die kind met dispraksie hoor dikwels: “Kyk waar jy loop!”, “Jou handskrif is slordig!” of “Jy probeer nie eens nie.” Die waarheid is dat hulle meer probeer as enigiemand anders. Dit het niks met intelligensie, luiheid of sorgeloosheid te doen nie.

Meer as net beweging

Omdat dieselfde beplanningstelsel betrokke is, sukkel baie mense met dispraksie ook met organisasie, volgordes, tyd en ruimte: die tas pak, die oggendroetine, die pad onthou. Dit oorvleuel baie met ADHD, en die twee kom dikwels saam voor.

(Spraak-dispraksie, waar die beplanning van die mond se bewegings vir praat moeilik is, is ’n aparte toestand. ’n Spraakterapeut is die regte persoon daarvoor.)

Hoe ’n dispraksie-brein werk

Elke beweging is eintlik ’n klein projek met drie stappe:

1. Die idee: wat wil ek doen? (Ek wil die bal vang.)
2. Die plan: watter spiere, in watter volgorde, hoe vinnig en hoe hard?
3. Die uitvoer: doen dit, en pas aan terwyl jy gaan.

In die meeste breine word stap 2 ná ’n paar keer outomaties. In ’n dispraksie-brein bly stap 2 bewustelik en moeisaam, veral by nuwe bewegings of bewegings met baie stappe.

Die brein se kaart van die lyf, wat sê waar jou arms en bene in die ruimte is sonder dat jy kyk, is ook dikwels vaer. Daarom stamp mense met dispraksie hulle teen deurkosyne en tafelhoeke, mors hulle hul koffie, en voel ’n skare mense of ’n deurmekaar kamer oorweldigend.

Die goeie nuus: oefen help wel. ’n Beweging wat op ’n slim, stap-vir-stap manier gebreek en baie herhaal word, word wel makliker. Dit vat net langer, en die aanpak moet reg wees.

Algemene kenmerke

Niemand het almal nie. Dit gaan oor hoe dikwels, hoe sterk, en hoeveel dit jou lewe raak.

Klein kinders

• Later as ander om te sit, te kruip, te loop of te spring.
• Val en stamp meer as ander kinders.
• Sukkel met eet met ’n lepel en vurk, aantrek, knope en ritssluiters.
• Vermy legkaarte, blokke, knip en plak, of inkleur.

Skoolkinders

• Handskrif is stadig, moeisaam, groot of ongelyk, en die hand raak vinnig moeg.
• Sukkel met balspele, fietsry, swem of dans.
• Skoenveters, das, knope: die oggend neem langer.
• Die skooltas, die lessenaar en die kamer is altyd deurmekaar.
• Sukkel om van die bord af oor te skryf.
• Is laaste klaar met aantrek ná sport.

Tieners en volwassenes

• Stamp teen dinge, mors, laat val, en het altyd ’n blou kol iewers.
• Sukkel met bestuur leer, veral met parkeer.
• Kook, tik en ander take met baie stappe is uitputtend.
• Raak verdwaal, of sukkel om ’n pad te onthou.
• Sukkel om te beplan en te organiseer, by die huis en by die werk.

Minder bekende kenmerke

Hierdie kenmerke word selde met dispraksie verbind, maar baie mense herken dit.

• Fisiese moegheid. Wat vir ander outomaties is, moet jy bewustelik doen. Teen die middag is jy pap, en jy weet nie hoekom nie.
• Sintuie. Baie mense met dispraksie is ook gevoelig vir geluide, aanraking of tekstuur.
• Tyd en ruimte. Om te skat hoe lank iets gaan vat, hoe ver iets is, of hoe vinnig ’n kar aankom, is moeilik.
• Praat en dink. Soms kom die woorde in die verkeerde volgorde, of jy verloor die draad in die middel van ’n sin.
• Onthou van volgordes. Instruksies in meer as twee of drie stappe raak weg.
• Lyfhouding. Sit regop vir lank is moeilik, en jy leun, sak af of drapeer oor die stoel.
• Vermyding. Kinders vermy dikwels sport, skryf of speel buite, nie omdat hulle nie wil nie, maar omdat hulle nie weer wil faal voor ander nie.
• Dit kos die selfbeeld. Om altyd laaste gekies te word, uitgelag te word as jy val, of te hoor jou werk is slordig, laat spore. Angs is algemeen.

Wat dispraksie goed doen

Dieselfde brein wat met beweging sukkel, is dikwels sterk op ander plekke. Baie mense met dispraksie herken hulself hierin:

• Volharding. Jy het al jou lewe harder gewerk vir dinge wat ander maklik doen. Jy gee nie maklik op nie.
• Strategiese denke. Omdat niks outomaties gebeur nie, het jy geleer om alles deur te dink. Jy is dikwels ’n uitstekende beplanner van groot prentjies.
• Kreatiewe probleemoplossing. Jy vind ander maniere om dieselfde ding te doen.
• Empatie. Jy weet hoe dit voel om te sukkel, en jy is sag met ander wat sukkel.
• Verbale en kreatiewe sterkpunte. Baie mense met dispraksie skryf (op ’n rekenaar!), praat, dink of skep uitsonderlik.
• Eerlikheid oor jou grense. Jy het vroeg geleer om te vra vir wat jy nodig het.

Hoe dit die regte lewe raak

By die huis en in verhoudings

Die oggend voor skool of werk is ’n wedloop teen die horlosie: aantrek, kos, tas, sleutels. Gesinslede raak ongeduldig oor gemorste melk of ’n kamer wat “nooit” netjies is nie. Volwassenes met dispraksie kook dalk eenvoudig, vermy sport saam met vriende, of skaam hulle oor hoe hulle dans.

By die skool

Die kind wat mondelings skitter, maar wie se werkboek vol doodtrekke en rooi strepe is. Die kind wat in die LO-klas laaste gekies word. Die kind wat in die toets nie klaarkry nie, nie omdat hy nie weet nie, maar omdat die hand nie vinnig genoeg kan skryf nie. Handskrif en tempo word dikwels as ’n maatstaf vir intelligensie gesien, en dit is hier heeltemal misleidend.

By die werk

Take met baie fisiese stappe, deurmekaar werkplekke en vinnige tik kan uitputtend wees. Baie volwassenes met dispraksie vind hul plek in werk waar hulle met hul kop werk, en gebruik tegnologie slim om die fisiese deel ligter te maak.

Emosioneel en innerlik

Jare se “jy is so onhandig” en “gee maar, ek doen dit gou” kan die gevoel laat dat jy nie bevoeg is nie. Baie volwassenes ontdek eers later dat daar ’n naam vir hul ervaring is, en voel verlig: “Dit was dus nooit my skuld nie.”

Verwante profiele

Dispraksie kom dikwels saam met ander verskille voor.

• ADHD: baie algemeen saam, veral met beplanning en organisasie.
• Disleksie: dikwels saam, en dan is lees én skryf swaar werk.
• Outisme (ASD): baie van die sensoriese ervarings en die lyfbewustheid oorvleuel.
• Diskalkulie: volgordes, ruimte en syfers kan saam moeilik wees.
• Angs en depressie: dikwels die prys van jare se gevoel dat jy “nie goed genoeg” is nie. → Doen die depressie-sifting