Disleksie

Wat is disleksie?

Disleksie is ’n verskil in hoe die brein klanke en letters aan mekaar koppel. Dit maak lees en spelling stadiger en moeiliker, al is jy slim, al het jy hard geoefen, en al wil jy regtig. Dit is ’n leerverskil, nie ’n leergebrek nie, en het niks met intelligensie te doen nie.

Die skakelaar in die donker

By NeuroVerstaan verduidelik ons die brein graag met ’n huis se elektrisiteit. Die drade dra die inligting, en die skakelaars besluit wat aan- en afgaan.

In ’n tipiese huis vind jy die ligskakelaar in die donker sonder om te kyk. Jou hand weet waar dit is. So werk lees ook vir die meeste mense: ná ’n tyd hoef die brein nie meer te dink om ’n woord te lees nie. Dit gebeur outomaties.

In ’n disleksie-huis is die draad tussen die klank-kamer en die letter-kamer dunner, of dit loop met ’n ompad. Die skakelaar is daar, maar jy moet elke keer jou foon se flits aansit om dit te soek. Elke woord, elke keer. Jy kom by, maar dit kos baie meer krag. En wanneer al die krag na die soek van skakelaars gaan, bly daar min oor om te verstaan wat jy gelees het.

Die res van die huis is dikwels goed of selfs sterk bedraad: die groot prentjie, die storie, die praat, die bou en die idees.

Die stoel en die b

Kyk na ’n stoel. Staan dit regop, lê dit op sy sy of staan dit onderstebo, dit bly ’n stoel. Ons brein het oor duisende jare geleer dat ’n voorwerp dieselfde ding bly, hoe jy dit ook al draai. Dit is ’n slim vermoë. Jy wil mos nie ’n leeu eers herken as hy van links af kom nie.

Toe kom letters. Skielik moet die brein aanvaar dat b, d, p en q vier heeltemal verskillende dinge is, al is dit eintlik dieselfde vorm wat net gedraai of omgekeer is. Vir ’n brein wat sterk in 3D dink, voel dit teen die natuur: ’n gedraaide stoel is mos nog steeds ’n stoel?

Elke brein moet hierdie reël vir letters oorleer om te kan lees. Vir baie kinders met disleksie vat dit baie langer, en daarom ruil b en d nog lank plek. Dit is nie dat die oë verkeerd sien nie. Die brein doen juis presies wat dit met voorwerpe veronderstel is om te doen.

Nie lui nie, nie dom nie

“Hy lees nie, want hy wil nie” is een van die seerste dinge wat ’n kind met disleksie hoor. Die waarheid is dat lees vir hulle harde werk is, elke keer. Hulle vermy dit nie uit luiheid nie, maar omdat dit uitputtend is en hulle dom laat voel.

Disleksie in Afrikaans

Afrikaans word grootliks gespel soos dit klink. Dit help, en daarom lees baie Afrikaanse kinders met disleksie later redelik akkuraat. Maar hulle lees stadig en moeisaam, en spelling bly ’n stryd. ’n Kind wat elke woord reg lees, maar teen ’n slakkepas, kan dus steeds disleksie hê. Dit word maklik gemis. Engels, met al sy onreëlmatige spelling, is boonop dikwels nog moeiliker.

Wat dit nie is nie

• Dit is nie dat jou oë die letters agterstevoor sien nie (onthou die stoel). Die oë werk goed. Die kern lê by die meeste mense by hoe die brein klanke verwerk: die skakelaar in die donker.
• Dit groei nie vanself weg nie. Maar met die regte hulp leer mense met disleksie wel lees, en hulle leer slim maniere om dit te hanteer.
• Dit loop dikwels in families. As ’n ouer, broer of suster sukkel, is dit die moeite werd om vroeg te kyk.

Hoe ’n disleksie-brein werk

Lees is eintlik ’n ingewikkelde ketting:

1. Jy sien die letters.
2. Jy koppel elke letter aan ’n klank (k-a-t).
3. Jy smelt die klanke saam tot ’n woord (kat).
4. Jy koppel die woord aan die betekenis (die dier op die mat).

In die meeste disleksie-breine haak die ketting by stap 2 en 3: om klanke raak te hoor, uitmekaar te haal en aan letters te koppel. Daarom sukkel kinders dikwels al voor hulle kan lees, met rympies, met klanke in ’n woord, of om te hoor dat bal en mal net in een klank verskil.

Met baie oefening word baie woorde wel bekend. Maar die brein bly harder werk as ander s’n, veral met nuwe of lang woorde, onder tydsdruk, of as jy moeg is.

Wat werk? Hulp wat klanke en letters stap vir stap en baie gestruktureerd aanleer, met baie herhaling, en met meer as een sintuig (hoor, sien, sê, skryf). Hoe vroeër, hoe beter, maar dit is nooit te laat nie.

Algemene kenmerke

Niemand het almal nie. Dit gaan oor hoe dikwels, hoe sterk, en hoeveel dit jou lewe raak.

Klein kinders (voor en in graad 1)

• Sukkel om rympies te maak of te hoor watter woorde rym.
• Sukkel om die eerste klank van ’n woord te hoor (“Waarmee begin ’sop’?”).
• Leer die name en klanke van letters stadig, en vergeet dit weer.
• Verwar woorde wat soortgelyk klink.

Skoolkinders

• Lees stadig en moeisaam, en vermy hardop lees.
• Raai woorde uit die prentjie of die eerste letter.
• Lees dieselfde woord op een bladsy reg en op die volgende bladsy verkeerd.
• Spelling bly moeilik, selfs met woorde wat al baie keer geoefen is.
• Ruil letters of syfers om (soos b en d), ook ná die grondslagfase.
• Verstaan baie beter as iemand dit vir hulle lees of vertel.
• Mondelings sterk, maar die geskrewe werk wys nie wat hulle weet nie.

Tieners en volwassenes

• Lees steeds stadiger as ander, en moet dikwels ’n bladsy twee of drie keer lees.
• Vermy lees vir plesier, of lees net wat regtig interesseer.
• Sukkel om aantekeninge te maak terwyl iemand praat.
• Spelling en skryf vat langer, en e-posse word oor en oor nagegaan.
• Raak vinniger moeg by werk wat baie lees en skryf vra.

Minder bekende kenmerke

Hierdie kenmerke word selde met disleksie verbind, maar baie mense herken dit.

• Woorde wat wegraak. Jy weet presies wat jy wil sê, maar die woord kom net nie. “Daai ding… jy weet… vir die kos…”
• Name en volgordes. Die dae van die week, die maande, die tafels, telefoonnommers. Volgordes van woorde of syfers bly moeilik.
• Links en regs. Jy moet eers dink, of na jou hande kyk.
• Instruksies in een asem. “Gaan haal jou boek, maak bladsy 32 oop en doen nommer 4 tot 7” is te veel inligting tegelyk.
• Leesmoegheid. Ná ’n bladsy lees is jy uitgeput, al het dit van buite gelyk na “net lees”.
• Hardop lees as ’n nagmerrie. Om in die klas te moet hardop lees, is vir baie kinders met disleksie die bron van skaamte wat jare lank bybly.
• Tweede taal is moeiliker. Engels se onvoorspelbare spelling maak dit dikwels die swaarste vak.
• Dit kos ook die kop. Baie kinders met disleksie ontwikkel angs oor skool, en glo later dat hulle “dom” is. Dit is die grootste skade, en dit is te voorkom.

Wat disleksie goed doen

Dieselfde brein wat met letters sukkel, is dikwels sterk op ander plekke. Baie mense met disleksie herken hulself hierin:

• Die groot prentjie. Jy sien hoe die stukke inmekaar pas, waar ander net die stukke sien.
• Storievertellers. Mondelings, met prentjies en met verbeelding is jy dikwels uitsonderlik.
• Kreatiewe probleemoplossing. As die gewone pad nie werk nie, vind jy ’n ander een. Jy doen dit al jou hele lewe.
• Ruimtelik en prakties. Bou, ontwerp, herstel, teken: baie mense met disleksie dink in drie dimensies. Dieselfde brein wat ’n gedraaide stoel moeiteloos herken, draai voorwerpe met gemak in sy kop om.
• Mense verstaan. Jy lees mense, al lees jy nie maklik boeke nie.
• Volharding. Wie elke dag hard moet werk vir wat ander maklik doen, ontwikkel ’n karakter van staal.
• Nuuskierigheid. As iets jou interesseer, vind jy ’n manier om te leer, al is dit deur podgooie, video’s of mense uit te vra.

Hoe dit die regte lewe raak

By die huis en in verhoudings

Huiswerktyd is ’n stryd, met trane aan albei kante van die tafel. Ouers voel magteloos, en kinders voel hulle stel hul ouers teleur. Volwassenes met disleksie vermy dalk om briewe te skryf, vorms in te vul of hardop voor te lees vir hul kinders, en voel skaam daaroor.

By die skool

Die kind wat in die klas slim antwoorde gee, maar in die toets nie klaarkry nie. Die kind wat agter in die klas wegkruip wanneer daar hardop gelees word. Die kind wie se opstelle vol rooi strepe is, al is die idees uitstekend. Punte reflekteer dikwels hoe vinnig ’n kind kan lees en skryf, eerder as wat die kind weet.

By die werk

Lang e-posse, verslae en vorms vat langer. Baie volwassenes met disleksie ontwikkel slim stelsels: hulle laat ’n rekenaar voorlees, gebruik spraak-na-teks, en vra eerder ’n oproep as ’n e-pos. In ’n rol wat praat, bou, skep of mense lei, blink hulle dikwels uit.

Emosioneel en innerlik

Die grootste skade van disleksie is selde die lees self. Dit is die jare se “jy probeer net nie hard genoeg nie”, en die geloof dat jy dom is. Baie volwassenes ontdek eers later dat hulle disleksie het, en sê dan: “As ek dit net vroeër geweet het.”

Verwante profiele

Disleksie kom dikwels saam met ander verskille voor.

• ADHD: baie algemeen saam met disleksie, en dan kos lees dubbel: aandag én ontsyfering.
• Diskalkulie en Dispraksie: albei kom dikwels saam met disleksie voor.
• Angs en depressie: dikwels die prys van jare se sukkel sonder verduideliking. → Doen die depressie-sifting