AuDHD

Wat is AuDHD?

AuDHD is die bynaam vir outisme en ADHD saam in een brein. Dit is nie ’n aparte amptelike diagnose nie, maar die twee kom so dikwels saam voor dat die gemeenskap sy eie naam daarvoor gemaak het. Tot 2013 kon dokters die twee amptelik nie saam diagnoseer nie. Baie volwassenes het dus net een van die twee etikette gekry, of nie een nie.

Die huis met twee elektrisiëns

By NeuroVerstaan verduidelik ons die brein graag met ’n huis se elektrisiteit. Die drade dra die inligting, en die skakelaars besluit wat aan- en afgaan, en hoe helder of sag. Stel jou nou voor twee elektrisiëns het dieselfde huis bedraad, elk met sy eie plan.

Die eerste een (outisme) wil hê elke skakelaar moet op presies sy plek wees, met presies een doel, en niemand mag dit skuif nie. Daar is ook min dimmers: die wêreld is hard en helder.

Die tweede een (ADHD) hou aan om nuwe drade, nuwe ligte en nuwe skakelaars by te voeg, want dit is opwindend. Hy merk hulle nie altyd nie, en die krag om ’n skakelaar om te sit, kom net as iets interessant, nuut of dringend is.

Nou woon jy in die huis. Die een deel van jou brein wil hê alles moet bly soos dit is, en die ander deel raak verveeld as dit so bly. Jy het voorspelbaarheid nodig om veilig te voel, en nuutheid om lewendig te voel. Albei is waar, gelyktydig.

Hulle masker mekaar

Dit is die groot rede waarom AuDHD so dikwels gemis word:

• Die ADHD-kant maak jou spontaan, gesels en vinnig met ’n grap, so niemand dink aan outisme nie.
• Die outistiese kant bou stelsels, lyste en reëls om die ADHD-chaos te beheer, so niemand dink aan ADHD nie.
• Van buite lyk jy dalk “net ’n bietjie eienaardig” of “baie georganiseerd”. Van binne loop twee stelsels op volle spoed teen mekaar.

Hoe ’n AuDHD-brein werk

Die twee bedradings beïnvloed mekaar in alles. ’n Paar voorbeelde:

• Roetine teenoor nuutheid. Die outistiese kant het voorspelbaarheid nodig. Die ADHD-kant se krag kom van nuutheid. Die oplossing is dikwels nie ’n vaste daaglikse roetine nie (die ADHD-kant weier), maar presisie in spesifieke dinge en stelsels eerder as roetines: “Donderdag is vuilgoeddag, so ek sit die blik uit. Die blik staan langs die wasmasjien, so ek begin die wasgoed. Terwyl ek met water besig is, onthou ek om die plante nat te gooi.” Een anker trek die volgende taak saam.
• Hiperfokus en spesiale belangstellings. Die ADHD-hiperfokus spring van onderwerp na onderwerp. Die outistiese spesiale belangstelling bly jare lank en word al dieper. In AuDHD het jy dikwels albei: ’n paar lewenslange passies, en ’n stroom kort, intense obsessies tussenin.
• Sintuie: soek en vermy. Die outistiese kant word maklik oorlaai deur geluide en lig. Die ADHD-kant soek intense prikkels: harde musiek, beweging, sterk smake. Party dae is dit dieselfde mens op dieselfde dag.
• Sosiaal: wil en kan. Die ADHD-kant smag na mense en opwinding. Die outistiese kant betaal die rekening daarna. Jy is die “introvert wat geleer het om ’n ekstrovert te wees”, en al drie is waar: die bevoegdheid, die genot, en die koste.

Om met AuDHD te leef, is soos om voortdurend twee mense se behoeftes te balanseer, en albei is jy.

Algemene kenmerke

Niemand het almal nie. Dit gaan oor hoe dikwels, hoe sterk, en hoeveel dit jou lewe raak. By AuDHD is die kenmerke dikwels in pare, wat mekaar teëspreek.

Die teenstrydighede

• Jy het roetine nodig, maar sukkel om dit vol te hou.
• Jy wil alles netjies hê, maar die huis lyk of ’n warrelwind deur is. Die rommel registreer eers as iemand dit uitwys.
• Jy wil by mense wees, maar is ná die tyd heeltemal uitgeput.
• Jy kan ure op een ding fokus, maar nie vyf minute op die ding wat moet gebeur nie.
• Jy beplan alles in detail, en vergeet dan om die plan te volg.

Struktuur en stelsels

• Sewentien alarms, kleurgekodeerde kalenders en rugsteun-herinnerings. Van buite lyk dit soos organisasie. Van binne is dit uitputtende werk wat nooit stop nie.
• Absolute presisie in ’n paar spesifieke dinge (die skinkbord, die koffie-volgorde), terwyl die res van die lewe meer chaoties is.
• Onverwagte verandering is moeilik, maar verveling is ook ondraaglik.

Mense en kommunikasie

• Jy praat vinnig en baie oor jou belangstellings, en sukkel om te merk wanneer die ander persoon klaar is.
• Gesprekke speel later weer in jou kop af, en die ADHD-impulsiwiteit gee jou baie om oor te dink.
• Jy val in die rede, nie uit onbeskoftheid nie, maar omdat die gedagte anders weg is of omdat jy die vraag al verwerk het.

Tyd en energie

• Tydblindheid, en die outistiese behoefte om presies betyds te wees. Die resultaat is dikwels ’n uur te vroeg, met die hele dag in gyselaarskap.
• Energie wat wild op en af gaan: ’n week van hiperfokus, gevolg deur dae van totale uitputting.

Minder bekende kenmerke

Hierdie kenmerke word selde genoem, maar vra enigiemand met AuDHD daaroor, en hulle knik.

• Laat diagnose. Baie AuDHD-volwassenes kry eers een diagnose, en jare later die ander. Of hulle ontdek dit eers wanneer hul kind gediagnoseer word.
• Diagnose wat die ander oorskadu. As een van die twee eers raakgesien word, word die ander kant dikwels as “deel daarvan” afgemaak.
• Medikasie wat die prentjie verander. Party mense merk eers die outistiese kant as die ADHD-kant behandel word, want die stilte in die kop maak die sensoriese oorlading skielik duideliker.
• Dubbele maskering. Jy masker die outistiese kant (sosiale reëls, sintuie) en die ADHD-kant (vergeetagtigheid, rusteloosheid) tegelyk. Dit kos dubbel.
• Emosies wat dubbel tref. Die ADHD-kant se emosies op volle volume, plus die outistiese kant se moeite om dit te benoem (alexithymia).
• ’n Hoër risiko vir uitbranding. Twee stelsels wat konstant gebalanseer word, plus dubbele maskering, put die reserwes uit.
• Belangstelling-aktivering. “Niemand kan dit doen nie, so ek sal.” Die onmoontlike uitdaging gee die ADHD-krag, en die outistiese diepte doen dan die werk deeglik.

Wat AuDHD goed doen

Die twee bedradings gee saam dinge wat nie een alleen het nie. Baie mense met AuDHD herken hulself hierin:

• Kreatiwiteit met diepte. Die ADHD-kant sien die nuwe moontlikheid, en die outistiese kant bou dit deeglik uit.
• Stelselbouers. Jy het uit noodsaak geleer om stelsels te bou wat werk. Hierdie vaardigheid is goud werd, by die huis en by die werk.
• Patroonherkenning plus verbindings. Jy sien die detail wat nie klop nie, en hoe dit aan iets heeltemal anders skakel.
• Passie wat aansteek. As jy oor jou belangstellings praat, luister mense, en hulle leer iets.
• Kalm en presies in ’n krisis. Die ADHD-helderheid onder druk, plus die outistiese aandag vir detail.
• Eerlikheid met humor. Reguit, maar warm en spontaan.
• Diep empatie vir ander wat anders is. Jy weet hoe dit voel om nie in te pas nie, en jy maak plek vir ander.

Hoe dit die regte lewe raak

By die huis en in verhoudings

Die huis het ’n paar hoekies wat presies moet wees, en baie wat in chaos verval. Geliefdes verstaan nie hoekom jy so ontsteld raak as hulle die koffiebekers skuif, maar self die wasgoed vergeet nie. Albei is dieselfde brein: presisie waar dit veilig voel, en ’n beloningstelsel wat nie krag gee vir die res nie.

By die skool

Die kind wat in een vak briljant is en in die volgende “lui”, wat stil sit tot die saal te raserig word, en wat ’n projek met groot entoesiasme begin en dit dan nie klaarmaak nie. Onderwysers sien dikwels net die een kant, en die verkeerde ondersteuning maak die ander kant erger.

By die werk

Jy kan buitengewone werk lewer as die taak interessant is en die omgewing voorspelbaar. ’n Oopplan-kantoor, onduidelike verwagtinge en roetine-administrasie is egter die perfekte storm.

Emosioneel en innerlik

Baie AuDHD-mense beskryf ’n lewenslange gevoel van “ek is te veel en nie genoeg nie, alles tegelyk”. Te intens, te sensitief, te spontaan, maar nie georganiseerd, sosiaal of konsekwent genoeg nie. Hierdie las is een van die redes waarom angs, depressie en uitbranding so dikwels saam met AuDHD voorkom.

Verwante profiele

• ADHD en Outisme (ASD): lees albei. AuDHD is nie bloot die twee bymekaar opgetel nie, maar dit help om elke kant te verstaan.
• Disleksie: dit kom ook dikwels saam voor.
• Angs en depressie: dikwels die prys van dubbele maskering. → Doen die depressie-sifting